SCHAAMTE IS HUN
BESTE WAPEN.

Als u aan oplichting denkt, denkt u waarschijnlijk aan techniek: een gekloonde stem, een nummer dat van uw bank lijkt te komen, een link die naar een nepwebsite leidt. Dat zijn de gereedschappen. Maar het gereedschap doet niets zonder iets wat al in u zit, en dat is het gevoel dat u zich niet wilt aanstellen. Schaamte, of de angst ervoor, is het wapen dat een oplichter niet hoeft mee te nemen. U brengt het zelf mee.

Dat wapen werkt op drie momenten. Het eerste moment is tijdens het gesprek. Iemand belt namens uw bank, rustig en vriendelijk, en legt uit dat er iets mis is met uw rekening. U twijfelt. Maar ophangen terwijl iemand nog aan het woord is, voelt onbeleefd. Vragen of u dit even mag nakijken, voelt alsof u de ander van iets beschuldigt. En uw dochter bellen om te vragen of dit klopt, voelt als haar lastigvallen met iets waar u zelf uit zou moeten komen. Elk van die gevoelens is menselijk. En elk van die gevoelens houdt u aan de lijn.

Oplichters versterken dat bewust. Wie twijfelt, hoort dat het echt allemaal in orde is, of dat het juist heel verstandig is dat u meewerkt. Wie wil overleggen, hoort dat er geen tijd is, of dat u het aan niemand mag vertellen omdat het onderzoek anders in gevaar komt. Die laatste instructie is bijna altijd onderdeel van het gesprek, en niet voor niets: wie zwijgt, kan niet gecontroleerd worden. Een echte bank, een echte agent of een echt kind in nood heeft er nooit bezwaar tegen dat u eerst iemand anders belt.

Het tweede moment is direct erna. Het geld is overgemaakt, de beller heeft opgehangen, en langzaam dringt het door. De eerste gedachte van veel slachtoffers is dezelfde. De Fraudehelpdesk en Slachtofferhulp Nederland citeren hem letterlijk in hun gezamenlijke campagne: ‘Hoe heb ik zo dom kunnen zijn?’ Die vraag is niet alleen pijnlijk, hij is ook duur. Wie zich schaamt, belt de bank later, of niet. Terwijl juist het eerste uur telt om een overboeking nog tegen te houden. Het stappenplan daarvoor leest u in Geld overgemaakt aan oplichters: dit doe je in het eerste uur.

In de Veiligheidsmonitor 2025 van het CBS zegt 10,3 procent van de Nederlanders van 15 jaar en ouder in dat jaar slachtoffer te zijn geweest van online oplichting of fraude. Van hen deed iets meer dan de helft, 55,2 procent, melding bij een instantie zoals de bank, de politie of de Fraudehelpdesk. Aangifte bij de politie deed 16,9 procent. De belangrijkste redenen om niet naar de politie te stappen die het CBS eerder optekende, waren dat het ‘toch niets helpt’ of dat mensen er niet aan hadden gedacht. Schaamte staat daar niet bovenaan, en dat is eerlijk om te zeggen. Maar de organisaties die dagelijks met slachtoffers praten, zien wel dat schaamte bepaalt met wie iemand erover praat. En dat is het derde moment.

Het derde moment duurt het langst. Wie er thuis niets over vertelt, blijft er alleen mee zitten. Uit de CBS-rapportage over 2024 blijkt dat ruim vier op de tien slachtoffers van online oplichting daarna minder vertrouwen in mensen hebben. Dat is niet gek: er is misbruik gemaakt van precies de eigenschap die u een prettig mens maakt, uw bereidheid om iemand te geloven. Maar het isoleert ook. En geïsoleerde mensen zijn opnieuw een doelwit. De Fraudehelpdesk waarschuwt specifiek voor ‘bureaus’ die slachtoffers ongevraagd benaderen met de belofte het verloren geld terug te halen, tegen betaling vooraf. Wie zich schaamt voor de eerste keer, probeert dat het liefst in stilte op te lossen. Precies daar rekenen ze op.

Het goede nieuws is dat schaamte een wapen is dat u kunt afpakken. Niet door dapperder te worden, maar door de situatie van tevoren te veranderen. Als u met uw kinderen hebt afgesproken dat u bij elk onverwacht verzoek om geld of codes eerst even belt, dan is dat bellen geen lastigvallen meer. Het is gewoon de afspraak. Als uw kinderen hebben gezegd: ‘Als je ooit twijfelt, bel, ook al is het onzin, dan zijn we juist blij’, dan is twijfelen geen zwakte meer. Het is doen wat is afgesproken. En als in de familie hardop is gezegd dat dit iedereen kan overkomen, dan is er na afloop geen geheim meer om te bewaren.

Ophangen mag. Terugbellen via een nummer dat u zelf opzoekt mag. Een beller een half uur laten wachten mag. Wie eerlijk is, heeft daar geen enkel probleem mee. Wie er wel een probleem mee heeft, heeft u zojuist ontmaskerd.